Esperanto
Z Anarchopedia
Esperanto to język międzynarodowy, mający swe źródła w systemie stworzonym przez Ludwika Zamenhofa w 1887. Twórca języka początkowo nazwał je po prostu lingvo internacia. Esperanto (dosł. mający nadzieję) było początkowo pseudonimem Ludwika Zamenhofa.
Znakiem esperanto jest zielona gwiazdka (zieleń - kolor nadziei), która znajduje się także na fladze esperanckiej.
Spis treści |
[edytuj] Cechy esperanto
Esperanto, choć jest językiem sztucznym, ma wiele cech wspólnych z naturalnymi językami indoeuropejskimi. Nie tylko słownictwo jest prawie w całości indoeuropejskie, a fonetyka podobna do fonetyki współczesnych języków europejskich, ale też gramatyka ma wiele cech wspólnych z gramatyką europejskich języków indoeuropejskich (romańskich, germańskich i słowiańskich). Są to np.
- morfologia i słowotwórstwo oparte w znacznym stopniu na morfologii języków indoeuropejskich
- wyraźne przypadki - szczególnie mianownik i biernik (podmiot i dopełnienie), brak przypadka "tematu", występującego m.in. w chińskim i japońskim (przypadek tematyczny może pełnić rolę zarówno mianownika jak i biernika, polski przykład "co się tyczy samochodu to kupił", "co się tyczy Andrzeja to kupił" - oba mówią o tym że Andrzej kupił samochód, przy czym w tej samej formie gramatycznej jest raz podmiot a raz dopełnienie)
- każda fraza rzeczownikowa ma liczbę - pojedynczą lub mnogą
- rzeczowniki po liczebnikach (oznaczających liczby większe od 1) występują w liczbie mnogiej (a nie w pojedynczej, jak np. w węgierskim)
- wyraźnie wydzielone kategorie przymiotnika i przysłówka. W językach nieindoeuropejskich i w niektórych indoeuropejskich często nie ma tego podziału. W niektórych czasowniki pełnią funkcję indoeuropejskich przymiotników (japońskie akai - "być czerwonym").
- odmienne są końcówki wyrazów, nie zaś początki wyrazów, czy wszystkie samogłoski (jak w językach semickich)
- przedimki (np. w - en) przed wyrazem określanym, w języku japońskim występują one po wyrazie określanym
- liczebniki oparte o 10 i 1000, w języku japońskim są one oparte na 10 i 10000. Np. sto tysięcy to "100 x 1000", nie zaś jak w japońskim "10 x 10000", lub na 5 czy 20 jak w niektórych co bardziej egzotycznych językach.
- bardzo prosty system zaimków pierwszej i drugiej osoby
- system rodzajów oparty na kontraście ożywione-nieożywione i wewnątrz grupy ożywionej na kontraście męskie-żeńskie, z domyślną formą męską. W językach nieindoeuropejskich można często spotkać systemy o znacznie bogatszej strukturze rodzajów, szczególnie zaś o zróżnicowanej grupie nieożywionej.
[edytuj] Ewolucja esperanto
Choć powstało jako język sztuczny, nieustannie podlega od tej pory ewolucji językowej i jest w tym względzie bardziej podobne do języków naturalnych niż do większości języków sztucznych. Można by je określić językiem półsztucznym, półnaturalnym lub naturalizowanym. Żeby przedstawić skalę tych zmian, należy wymienić choćby:
- zmiany fonetyczne - zmiana głoski ĥ (hx) w k, ubezdźwięcznienie głoski h
- zmiany morfologiczne - powstawanie nowych morfemów, wyparcie sufiksu -uj- przez -i- w znaczeniu kraju
- wypieranie formy przyimkowej (en komenco = na początku) przez przysłówkową (komence) w wielu zwrotach, a także rozpowszechnienie się formy miejsca docelowego (hejmen = do domu)
- użycie morfemów niemających pierwotnie roli czasownikowej w miejsce czasowników
- zmiany gramatyczne - powstanie ściągniętych czasów złożonych: końcówki -antas itd.
- ogromne zmiany w słownictwie - zapożyczenia na szeroką skalę, szczególnie wyrazów naukowo-technicznych, wypieranie form złożonych przez zapożyczone (np. ĉipa = tani zamiast malmultekosta) i (rzadziej) zapożyczonych przez złożone
- znaczne ograniczenie znaczenia podziału na morfemy gramatyczne i znaczeniowe, wiele morfemów gramatycznych (m.in. -et-, -eg-, -em-) występuje w funkcji znaczeniowej (eta = malutki, ega = olbrzymi, ema = skłonny), wiele morfemów znaczeniowych w gramatycznej (m.in. vir- jako prefiks rodzaju męskiego)
Jest jak na razie najbardziej udanym projektem języka międzynarodowego, używanym przez setki tysięcy osób. Względem liczby użytkowników esperanto istnieje znaczna rozbieżność szacunków, szacunku na poziomie 1,5 miliona dokonał w latach osiemdziesiątych XX wieku prof. Sidney Culbert z uniwersytetu w Waszyngtonie, w swoim opracowaniu dotyczącym najczęściej używanych języków. Jest jednak bardziej prawdopodobne, że językiem tym płynnie posługuje się kilka razy mniej osób, tj. około 0,4-1 mln (na całym świecie członkami organizacji esperanckich jest ok. 20 tys. osób). Dla pewnej grupy ludzi, szacowanej na kilkaset do kilku tysięcy osób, jest on językiem rodzimym. Istnieje też wikipedia w esperanto
[edytuj] Fonetyka i pisownia
Wyrazy zwykle wymawia się tak jak się pisze, przy czym nie ma ścisłych zasad udźwięczniania dwóch kolejnych spółgłosek, z których jedna jest dźwięczna a druga bezdźwięczna (np. kv, ks).
Akcent pada zawsze na przedostatnią sylabę, za wyjątkiem przypadków elizji końcówki występujących np. w poezji.
Do zapisu esperanto używa się 28 liter:
| Litera (w nawiasie zapis x-systemem) | Wymowa - polski odpowiednik |
|---|---|
| a | a |
| b | b |
| c | c |
| ĉ (cx) | cz |
| d | d |
| e | e |
| f | f |
| g | g |
| ĝ (gx) | dż |
| h | h |
| ĥ (hx) | gardłowe h |
| i | i (zawsze sylabotwórcze) |
| j | j |
| ĵ (jx) | ż |
| k | k |
| l | l |
| m | m |
| n | n |
| o | o |
| p | p |
| r | r |
| s | s |
| ŝ (sx) | sz |
| t | t |
| u | u (zawsze sylabotwórcze) |
| ŭ (ux) | ł |
| v | w |
| z | z |
Aczkolwiek wszystkie głoski obecne w esperanto występują także w języku polskim, należy zwrócić uwagę na złożenia takie jak ŝi, ĉi, si i zi (np. kuŝi - por. kusić), w których nie dochodzi do palatalizacji (dla Polaka naturalniejsze jest wymawianie śi, ći, źi).
Niektórzy esperantyści mają tendencję do eliminowania z pisowni i wymowy głoski ĥ, oznaczającej gardłową, "charczącą" wersję h (jak w szkockim "loch"), i zastępowania jej w wyrazach przez k, rzadziej ĉ lub h.
Do zapisu esperanto w sieci używa się jednej z metod:
- Unikod (unikodo)
- Latin 3
- x system (x-sistemo)
- h system (h-sistemo)
- ĉapeloj - daszek po literze, w dwóch odmianach, postĉapeloj (c^ipa) i antaŭĉapeloj (^cipa)
[edytuj] Gramatyka
[edytuj] Rzeczowniki
Rzeczowniki tworzy się dodając do tematu sufiks -o. Wszystkie morfemy sufiksowe należy umieścić przed sufiksem -o.
Rzeczowniki odmieniają się przez liczby i przypadki. Odpowiednie sufiksy to:
| Mianownik | Biernik | |
|---|---|---|
| Liczba pojedyncza | -o | -on |
| Liczba mnoga | -oj | -ojn |
[edytuj] Przymiotniki
Przymiotniki tworzy się dodając do tematu sufiks -a. Przymiotniki odmieniają się przez liczby i przypadki, przy czym obowiązuje zgodność rzeczownika określanego z przymiotnikiem określającym.
| Mianownik | Biernik | |
|---|---|---|
| Liczba pojedyncza | -a | -an |
| Liczba mnoga | -aj | -ajn |
[edytuj] Przysłówki
Przysłówki tworzy się sufiksem -e. Przysłówki kierunku mają biernik na -en. Oznacza on w tym kierunku. Np. nordo - północ geograficzna, norde - na północy, norden - na północ.
Istnieje też grupa przysłówków specjalnych, bez końcówki, np. nun - "teraz".
[edytuj] Stopniowanie przymiotników i przysłówków
Stopień wyższy tworzy się słowem pli stawianym przed przymiotnikiem lub przysłówkiem. Stopień najwyższy słowem plej.
[edytuj] Liczby
W esperanto są dwie liczby - pojedyncza i mnoga.
Liczbę zbiorową tworzy się morfemem sufiksowym -ar-. Np. arbo to drzewo, arboj - drzewa, a arbaro to zbiór drzew traktowany jako całość (najbliższe polskie tłumaczenie to las).
[edytuj] Osoby
Są 3 osoby - pierwsza, druga i trzecia. W zaimkach drugiej osoby nie ma rozróżnienia na liczbę pojedynczą i mnogą.
[edytuj] Rodzaje
Podobnie jak w językach indoeuropejskich, słowa domyślnie nie mają rodzaju, lub mają domyślny rodzaj męski. Rodzaj żeński dodaje się morfemem sufiksowym -in-, rodzaj męski morfemem prefiksowym vir-, rodzaj nijaki morfemem prefiksowym ge-.
Tak więc np.
| patro | patrino | gepatro |
| ojciec | matka | rodzic |
| hundo | virhundo | hundino |
| pies dowolnej płci | pies - samiec | suka |
[edytuj] Zaimki osobowe
Podstawowe zaimki osobowe to:
| Liczba pojedyncza | Liczba mnoga | |
|---|---|---|
| 1 osoba | mi | ni |
| 2 osoba | vi | |
| 3 osoba, rodzaj męski | li | ili |
| 3 osoba, rodzaj żeński | ŝi | |
| 3 osoba, rodzaj nijaki | ĝi | |
| zaimek zwrotny (odpowiednik polskiego się) | si | |
| zaimek bezosobowy | oni | |
Stosuje się także inne zaimki:
- ci (ty) - zaimek drugiej osoby liczby pojedynczej zaproponowany przez Zamenhofa, rzadko używany
- ri (on/ona) - zaimek trzeciej osoby liczby pojedynczej stosowany w Riismo
- iŝi (one) - zaimek trzeciej osoby liczby mnogiej r. żeńskiego
Zaimki dzierżawcze tworzy się dodając jedną z końcówek przymiotnika (-a, -an, -aj lub -ajn).
Zaimki, podobnie jak rzeczowniki, odmienia się przez przypadki. W bierniku dodaje się -n.
Zaimek bezosobowy używa się w zwrotach typu "nie wolno palić" (oni ne darfas fumi)
[edytuj] Przedimek określony
Przedimek określony to la. Jego użycie jest dość dowolne.
[edytuj] Liczebniki
Podstawowe morfemy liczebnikowe to:
| 0 | nul |
| 1 | unu |
| 2 | du |
| 3 | tri |
| 4 | kvar |
| 5 | kvin |
| 6 | ses |
| 7 | sep |
| 8 | ok |
| 9 | naŭ |
| 10 | dek |
| 100 | cent |
| 1000 | mil |
Liczebniki główne formuje się przez sklejanie, wg zasad:
- nie ma potrzeby stawiać unu przed dek, cent czy mil
- dziesiątki (X0) tworzy się sklejając morfemy X + dek, np. 20 = dudek
- setki (X00) tworzy się sklejając morfemy X + cent, np. 200 = ducent
- tysiące (X000) tworzy się sklejając morfemy X + mil, np. 2000 = dumil
- dla liczb tysięcy od 1 do 999, konstruuje się liczbę tysięcy, po czym stawia się morfem mil, np 120 000 = cent dudek mil
- skleja się kolejne morfemy od odpowiadającego największej do odpowiadającego najmniejszej liczbie, np. 123 = cent dudek tri
- miliony i wyższe liczby konstruuje się za pomocą rzeczowników miliono, miliardo itd.
[edytuj] Czasowniki
W esperanto występują 3 czasy proste, bezokolicznik i tryb rozkazujący i przypuszczający.
| Czas teraźniejszy | -as |
|---|---|
| Czas przeszły | -is |
| Czas przyszły | -os |
| Bezokolicznik | -i |
| Tryb rozkazujący | -u |
| Tryb przypuszczający | -us |
Imiesłowy tworzy się morfemami sufiksowymi:
| Strona czynna | Strona bierna | |
|---|---|---|
| Czas teraźniejszy | -ant- | -at- |
| Czas przeszły | -int- | -it- |
| Czas przyszły | -ont- | -ot- |
Czasy złożone i stronę bierną tworzy się za pomocą czasownika posiłkowego być (estas) i odpowiedniego imiesłowu. Dopełnienie bliższe w stronie biernej oznacza się słówkiem de: Można połączyć obie te formy w jedną, bez używania esti:
- "To będzie zrobione" = tio estos farita lub tio faritos.
- "Pies goni kota" = hundo postkuras katon
- "Kot jest goniony przez psa" = kato estas postkurata de hundo lub kato postkuratas de hundo
[edytuj] Zaimki i przysłówki specjalne
Dużą grupę zaimków tworzy się systematycznie. Zaimki te są odmienne. I tak zaimki na -a odmieniają się jak przymiotniki, na -u i -o jak rzeczowniki, na -e przyjmują też formę kierunku -en.
Zaimki wskazujące mają domyślnie formę dalszą (tio = "tamto"). Formę bliższą tworzy się dodając słowo ĉi przed lub po zaimku, np. tio ĉi = "ten".
Wiele z tych zaimków nie ma odpowiedników w języku polskim, zostało więc podane przybliżone tłumaczenie.
| Nieokreślone I- | Pytające i względne KI- | Wskazujące TI- | Upowszechniające ĈI- | Przeczące NENI- | |
|---|---|---|---|---|---|
| osoba oraz zaimki wyboru -U | ktoś IU | kto KIU | tamten TIU | wszyscy ĈIU | nikt NENIU |
| cecha -A | jakiś IA | jaki KIA | taki TIA | każdego rodzaju ĈIA | żaden, żadnego rodzaju NENIA |
| rzecz -O | coś IO | co KIO | tamto TIO | wszystko ĈIO | nic NENIO |
| przynależność -ES | czyjś IES | czyj KIES | tego TIES | należący do wszystkich ĈIES | niczyj NENIES |
| miejsce -E | gdzieś IE | gdzie KIE | tam TIE | wszędzie ĈIE | nigdzie NENIE |
| sposób -EL | jakoś IEL | jak KIEL | w ten sposób TIEL | każdym sposobem ĈIEL | w żaden sposób NENIEL |
| czas -AM | kiedyś IAM | kiedy KIAM | wtedy TIAM | zawsze ĈIAM | nigdy NENIAM |
| ilość, nasilenie -OM | ileś IOM | ile KIOM | tyle TIOM | każdą ilość ĈIOM | nic, żaden, wcale NENIOM |
| przyczyna -AL | z jakiegoś powodu IAL | dlaczego KIAL | dlatego TIAL | z każdego powodu ĈIAL | bez powodu NENIAL |
[edytuj] Imiona i nazwy własne
Imiona męskie kończą się na -o, żeńskie na -a.
Zdrobnienia imion męskich konstruuje się ucinając je po dowolnej sylabie i dodając -ĉjo. Np. Johano na 'Joĉjo'.
Zdrobnienia imion żeńskich analogicznie z końcówką -njo. Np. Maria na Marinjo lub Manjo.
Czasem używa się też tych zasad do zdrabniania rzeczowników. Np. paĉjo = "tatuś", panjo - "mamusia".
[edytuj] Pytania
Pytania tworzy się za pomocą zaimków ki-. Tam, gdzie wymagana jest odpowiedź tak lub nie, stosowane jest słowo ĉu (czy) na początku: Ĉu vi parolas esperante?. Odpowiada się jes (tak) lub ne (nie).
[edytuj] Słownictwo
Słownictwo esperanto pochodzi w większości z istniejących języków europejskich. Są to głównie słowa o pochodzeniu romańskim oraz słowa międzynarodowe (typu radio), w mniejszym stopniu słowa o pochodzeniu germańskim (np. hundo - pies) oraz pochodzące z innych języków.
Słownictwo powinno być w znacznej mierze zrozumiałe dla każdego kto zna dowolny język romański, np. włoski lub hiszpański.
Wiele słów to dawne morfemy gramatyczne które wyszły poza swoją pierwotną funkcję, np.:
| ete | troszeczkę |
| ega | ogromny |
| ema | skłonny do |
[edytuj] Słowotwórstwo
Esperanto jest językiem aglutynacyjnym z bardzo bogatym i regularnym słowotwórstwem.
Słowa można tworzyć przez sklejanie morfemów. Dla potrzeb brzmienia można dodać między morfemy łącznik -o-. Jest też bogata grupa morfemów prefiksowych i sufiksowych zmieniająca znaczenie słów.
We współczesnym esperanto nie ma ostrego podziału na morfemy znaczeniowe i gramatyczne. Morfemy znaczeniowe w funkcji morfemów gramatycznych występują zazwyczaj na pozycji prefiksowej.
[edytuj] Prefiksy
| Prefiks | Znaczenie | Przykłady |
|---|---|---|
| bo- | pokrewieństwo przez małżeństwo | patro = ojciec - bopatro = teść, frato = brat - bofrato = szwagier |
| dis- | rozdzielenie | doni = dawać, disdoni = rozdawać |
| duon- | połowicznie | horo = godzina, duonhoro = pół godziny, patro = ojciec, duonpatro = ojczym |
| ek- | początek lub krótkotrwałość czynności | dormi = spać, ekdormi = zasnąć, usnąć |
| eks- | były | eksministro = eksminister, były minister |
| fi- | moralne potępienie | libro = książka, filibro = zła książka |
| ge- | rodzaj nijaki, obojga płci | patro = ojciec, patrino = matka, gepatroj = rodzice, ojciec i matka, ojcowie i matki, gesinjoroj państwo |
| mal- | przeciwieństwo | bono = dobro, malbono = zło |
| mis- | błędnie | aŭdi = słyszeć, misaŭdi = przesłyszeć się |
| pra- | dawny | avo = dziadek, praavo = pradziadek |
| re- | powtórzenie lub powrót | skribi = pisać, reskribi = przepisać |
| retro- | wstecz | |
| vir- | rodzaj męski |
[edytuj] Sufiksy
| Sufiks | Znaczenie | Przykłady |
|---|---|---|
| -aĉ- | obrzydzenie, zła jakość | domo = dom, domaĉo = rudera |
| -ad- | długotrwałość lub powtarzalność czynności | |
| -aĵ- | przedmiot mający daną cechę, produkt danej czynności | |
| -an- | członek, mieszkaniec, wyznawca | Pollando = Polska, Pollandano = Polak |
| -ar- | liczba zbiorowa | arbo = drzewo, arbaro = las |
| -ebl- | nadawanie się do | legi = czytać, legebla = czytelny |
| -ec- | cecha | alta = wysoki, alteco = wysokość |
| -eg- | duże natężenie | manĝi = jeść, manĝegi = obżerać się |
| -ej- | miejsce | lerni = uczyć się, lernejo = szkoła |
| -em- | skłonność | manĝi = jeść, manĝema = łakomy |
| -end- | do zrobienia | |
| -er- | część czegoś | ĉeno = łańcuch, ĉenero = ogniwo |
| -estr- | zarządca | urbo = miasto, urbestro = burmistrz |
| -et- | małe natężenie, zdrobnienie | plori = płakać, ploreti = popłakiwać, pordo = drzwi, pordeto = drzwiczki |
| -id- | młody osobnik, dziecko | hundo = pies, hundido = szczeniak |
| -ig- | zmieniać cechę czegoś | akra = ostry, akrigi = ostrzyć |
| -iĝ- | stawać się | ruĝa = czerwony, ruĝiĝi = czerwienić się |
| -il- | narzędzie | haki = rąbać, siekać, hakilo = siekiera |
| -in- | rodzaj żeński | |
| -ind- | wart czegoś | kredi = wierzyć, kredinda = wiarygodny |
| -ing- | nasada, pochwa | kandelo = świeca, kandelingo = świecznik |
| -ism- | podobne do polskiego -izm | |
| -ist- | zawód, hobby | scienco = nauka, sciencisto = naukowiec |
| -obl- | krotność | duobla = dwukrotny |
| -on- | ułamek | duono = połowa |
| -op- | liczebnik zbiorowy | duope = w dwójkę |
| -uj- | pojemnik na coś, drzewo o danych owocach | mono = pieniądze, monujo = portfel |
| -ul- | osobnik mający daną cechę | riĉa = bogaty, riĉulo = osoba bogata |
| -um- | tzw. sufiks uniwersalny, stosowany kiedy żaden inny nie pasuje |
[edytuj] Zobacz też
Szablon:Wikisłownik Szablon:wikibooks Szablon:commons
- Unua Libro
- kultura esperanto
- esperanto a interlingua
- Akademio de Esperanto
- Antoni Grabowski
- Szablon:Audio
[edytuj] Linki zewnętrzne
Słowniki esperanckie można znaleźć m.in. pod adresami:
- http://www.lernu.net/
- http://wwwtios.cs.utwente.nl/traduk/
- http://www.uni-leipzig.de/esperanto/voko/revo/
- http://perso.club-internet.fr/vivilass/vortaro/index.html
- http://info.babylon.com/cgi-bin/search.cgi?layout=sr_new.html&cat=34&sort=s&nc=2&n=10
Najważniejsze polskie strony poświęcone językowi esperanto:
- http://www.esperanto.pl/ - największy polski wortal poświęcony językowi i kulturze esperanto (zawiera m.in. obszerną bibliotekę polskiej literatury w esperanto zarówno tłumaczonej jak i oryginalnej)
- http://www.pej.pl/ - oficjalny portal Polskiej Młodzieży Esperanckiej (Pola Esperanto Junularo)
- http://www.hejme.e-tools.pl/ - polski miesięcznik Pola Esperantisto
Inne:
- http://www.esperanto.mv.ru/Ek/index.html - program pod Windows pozwalający pisać esperanckie znaki w systemie Unicode
- http://gxangalo.com - Ĝangalo, centrum bieżącej informacji
