Materializm dialektyczny
Z Anarchopedia
Materializm dialektyczny - koncepcja filozoficzna zapoczątkowana w drugiej połowie XIX wieku przez Fryderyka Engelsa na bazie poglądów sformułowanych przez Karola Marksa (materializmie historycznym), a następnie rozwinięta przez Lenina, przez niektórych uznawana za część składową marksizmu.
Spis treści |
[edytuj] Materia i jej niezbywalne cechy
Podstawą materializmu dialektycznego jest przyjęcie, że cała realna rzeczywistość jest materialna i nie ma żadnego obiektywnie istniejącego bytu, którego nie dałoby się sprowadzić do jego materialnej podstawy.
Materia w tym systemie nie jest jednak rozumiana tak jak w fizyce, czy w materializmie mechanistycznym. Nie jest to tylko zbiór wszystkich realnie istniejących obiektów, które można poznawać zmysłami, ale po prostu cała zawartość wszechświata, razem ze wszystkimi relacjami i oddziaływaniami, jakie występują między jego obiektami.
Ponadto, materia wg tego systemu posiada kilka niezbywalnych cech:
- jest niezniszczalna - tj. wszelkie przemiany zachodzące we wszechświecie polegają na przemianach jednych form materii w drugie, jednak na skutek tych przemian sama materia nie ulega ani powstawaniu, ani znikaniu
- jest wieczna - tj. istniała zawsze i zawsze będzie istnieć. Wszechświat nie może więc mieć swojego czasowego początku ani końca
- istnieje w czasie i przestrzeni - tj. czas i przestrzeń są nierozerwalnie z nią związanymi cechami, bez których o materii niepodobna jest myśleć
- jest racjonalna - tj. jej przemiany podlegają prawom, które można poznawać rozumem. Prawa te są niezbywalną cechą materii a nie koncepcjami, które sobie próbujemy o niej tworzyć.
Wszystkie te metafizyczne założenia marksizmu, Marks i jego następcy przyjmowali bez dowodu. Marks stwierdził, że doszedł do nich starając się stworzyć spójny system filozoficzny, który nie byłby sprzeczny z ludzką intuicją i codziennym doświadczeniem. Stwierdzał, że jakkolwiek nie można podać konkretnego dowodu tych założeń, są one jedynymi możliwymi do pomyślenia założeniami, które jego zdaniem nie prowadzą do sprzeczności w rozumowaniu o świecie. Uznawał to za coś w rodzaju filozoficznego "dowodu nie wprost" swych założeń i odrzucał wszelkie bardziej subtelne rozważania w dziedzinie teorii poznania, jako pozbawione realnego znaczenia.
[edytuj] Dialektyka materialistyczna
Istotną cechą odróżniającą marksizm od innych rodzajów materializmu, jest przyjęcie, że jedną z niezbywalnych cech materii jest jej charakter dialektyczny. Oznacza to, że oprócz podlegania prawom fizyki i innych nauk przyrodniczych, są jej na stałe przypisane ogólne prawa przemian, pierwotniejsze od praw fizyki, do których można dojść jedynie na drodze filozoficznych analiz.
Pomysł takich ogólnych praw dialektyki rządzących wszystkimi przemianami pochodził oryginalnie od Hegla. Dialektyka Hegla była jednak dialektyką idei, a nie materii. Marks zaadaptował ten sposób myślenia do materializmu.
W ujęciu Marksa dwoma najbardziej podstawowymi prawami rządzącymi materią są:
- prawo przemiany ilości w jakość - polegające na tym, że poszczególne drobne przemiany materii sumują się aby w pewnym momencie osiągnąć punkt krytyczny, na skutek którego powstaje zupełnie nowa jakość;
oraz
- prawo stałego ścierania się przeciwieństw - polegające na tym, że różne jakości materialne są ze sobą w stanie ciągłego antagonizmu. Ścierają się one nieprzerwanie, generując ciąg drobnych przemian, które w końcu prowadzą do nowej jakości, zgodnie z pierwszym prawem.
Te dwa prawa powodują, że materia jest w ciągłym ruchu. Według Marksa, wszystkie przemiany fizyczne, biologiczne, psychologiczne, a w końcu społeczne i ekonomiczne, dają się sprowadzić do tych dwóch elementarnych praw dialektyki. Ruch ten jednak nie jest przypadkowy, lecz jego racjonalna struktura wynika właśnie z tych praw. Prawa te powodują ciągłe powstawanie nowych, wyższych form istnienia materii (nowych jakości) i zanikanie starych form, dzięki czemu materia uzyskuje coraz doskonalsze i bardziej złożone formy rozwoju.
Zadaniem nauki powinno być więc szukanie, w poszczególnych przypadkach, ogólnego kierunku przemian dialektycznych. Wykrycie w danym zjawisku przejawów działania praw dialektyki, gwarantuje faktyczne zrozumienie danego zjawiska.
[edytuj] Krytyka
[edytuj] Filozoficzna
Z filozoficznego punktu widzenia, podstawowym mankamentem marksizmu jest niemal zupełne ignorowanie przez ten system teorii poznania. Marksiści twierdzą, że wypracowali dobrą teorię poznania, jest ona jednak w tym systemie całkowicie wtórna do jego metafizycznych założeń, które są wobec tego przyjmowane w gruncie rzeczy na wiarę. Twierdzenie Marksa, że przyjęcie jego definicji materii wraz jej niezbywalnymi atrybutami może być dokonane na podstawie swoistego "dowodu nie-wprost", jest trudne do utrzymania i uderzają weń wszystkie stare argumenty krytykujące taki sposób rozumowania, wypracowane przez Kartezjusza, Hume'a, Kanta i pozytywistów logicznych.
[edytuj] Naukowa
Marksiści twierdzili i nadal twierdzą, że ich system jest jedyną możliwą spójną filozofią zgodną ze współczesnym stanem nauki. Współczesne dokonania nauki stoją jednak z tą teorią w sprzeczności. Np. niektóre interpretacje teorii Big Bangu stoją w ostrej sprzeczności z założeniem, że materia jest wieczna i nie ma swojego początku ani końca. Powoduje to negowanie przez marksistów tych teorii, uważanych przez nich za całkowicie błędne.
Z drugiej strony, zasady demarkacji wiedzy naukowej od nie-naukowej, wypracowane przez pozytywistów logicznych i Karla Poppera, jednoznacznie odrzucają rzekomą prawdziwość istnienia "praw dialektycznych", stojących ponad prawami fizyki. Prawa dialektyczne są bowiem tak sformułowane, że nie można ich w żaden sposób sfalsyfikować, czyli dowieść albo obalić na podstawie empirycznie stwierdzonych faktów. Wszelkie fakty, stojące w jaskrawej sprzeczności z tymi "prawami", marksiści interpretują jako chwilowe fluktuacje od ogólnego trendu wynikającego z tych "praw", nawet jeśli jest to tak "drobny" fakt jak np. upadek ekonomiczny ZSRR. Nigdy nie zostało potwierdzone, że własność środków produkcji, pojmowana według marksistów jako element odgrywający ważną rolę w walce klasowej, może stać się tylko i wyłącznie przeszkodą do przeobrażenia świata w spójny ład fizyczno - empiryczny.
